“Anna là một chuyên viên trẻ, mới bắt đầu sự nghiệp. Giống như nhiều người khác ở cùng vị trí, con bé không có kinh nghiệm hoặc khả năng để đặt ra ranh giới hoặc phản đối những yêu cầu vô lý. Anna không biết cách nói không. Anna cũng đang cố gắng chứng tỏ bản thân trong một môi trường mới và khi làm như vậy, con bé đã tự đẩy mình vượt quá giới hạn. Và giờ đây, Anna không còn nữa…
Ước gì tôi có thể bảo vệ con gái mình, nói với con bé rằng sức khỏe và hạnh phúc của nó quan trọng hơn bất cứ điều gì khác. Nhưng giờ thì đã quá muộn đối với Anna của tôi…”
Đó là những lời mẹ của Anna – bà Anita Augustine đã viết trong bức thư dài hàng ngàn chữ gửi đến ông Rajiv Memani – Chủ tịch EY. Từng lời lẽ của bà đều nặng trĩu, khi con gái bà – một “chiến binh” thực thụ và luôn hết lòng vì công việc lại bị chính áp lực nơi công sở đẩy tới cái chết đau thương.
Anna Sebastian Perayil, 26 tuổi, đã qua đời sau 4 tháng làm việc cho SR Batliboi, công ty thành viên của EY Global. Bà Anita đã cáo buộc rằng “khối lượng công việc, môi trường mới và thời gian làm việc kéo dài” chính là nguyên nhân dẫn tới cái chết của con gái bà.
Văn hoá làm việc “hối hả” vẫn diễn ra hằng ngày
Sự ra đi của Anna đã gióng lên hồi chuông cảnh báo đối với thị trường lao động trên toàn thế giới, tuy nhiên, đây không phải trường hợp đầu tiên tử vong do làm việc quá sức tại các công ty kế kiểm. KPMG đã từng nhận cáo buộc về vi phạm thời gian làm việc khi Sipho Dlamini, một nữ kiểm toán viên gốc Phi đột ngột ra đi tại chính văn phòng nơi cô làm việc.
Văn hoá làm việc tới kiệt sức không chỉ xuất hiện trong ngành kiểm toán nói riêng mà đã trở thành một hiện trạng đáng báo động ở môi trường công sở nói chung. Tháng 7 năm 2013, Miwa Sado, nữ phóng viên đài truyền hình NHK Nhật Bản qua đời sau khi làm việc tổng cộng 319 tiếng đồng hồ trong vòng một tháng, gấp đôi số thời gian tiêu chuẩn mà một người lao động Nhật bình thường cần đảm bảo là 160 tiếng. Một nữ nhân viên bộ phận R&D tại Shopee Trung Quốc được phát hiện tử vong ngay dưới gầm bàn làm việc của mình, nguyên nhân cái chết được cho là đột tử khi đang làm việc. Tại Việt Nam, việc đi du lịch “chữa lành” đã trở thành xu hướng chính bởi văn hoá làm việc “3 đầu 6 tay” này, với 45,5% nhân sự Việt phải dành thời gian “healing” cho bản thân vì áp lực lớn từ công việc.
Từ kiểm toán, truyền thông tới môi trường công nghệ, người lao động nói chung và lao động nữ nói riêng đều đang phải trải qua việc làm việc quá sức, khi văn hoá làm thêm giờ ngày một biến tướng, trở thành thước đo đánh giá năng lực và độ cống hiến, người lao động không có lựa chọn nào khác ngoài làm theo. Thế nhưng, đối với phái nữ, câu chuyện tăng ca, overwork (làm việc quá sức) không chỉ đơn giản như vậy bởi họ còn chịu sự đè nén từ nhiều áp lực vô hình khác.
Glass Ceiling – rào cản khiến phụ nữ khó thăng tiến
Glass Ceiling hay “trần kính” là một thuật ngữ ám chỉ những rào cản mà phụ nữ phải đối mặt khi cố gắng thăng tiến ở nơi làm việc. Những định kiến vô thức xuất phát từ phân biệt giới tính và phân biệt chủng tộc chính là minh họa cho những rào cản vô hình ấy. Không phải phụ nữ thiếu tài năng, trình độ hay tham vọng hơn đàn ông, nhưng ở vị trí C-Suite hoặc các vai trò điều hành khác vẫn thiếu bóng dáng của phụ nữ.
Ngay cả khi nhìn vào những phụ nữ có thành tích cao trong công việc, đàn ông cũng thường ít công nhận thành tích của cô ấy, nhưng lại có xu hướng nhìn thấy thành tích tuyệt vời của những người đàn ông khác ở cùng vị trí (theo Rosalind M.Chow – phó giáo sư về lý thuyết và hành vi tổ chức tại Trường Kinh doanh Tepper thuộc Đại học Carnegie Mellon). Như một lẽ tất nhiên, phụ nữ sẽ có xu hướng làm việc chăm chỉ hơn để chứng tỏ bản thân và nhận được sự công nhận họ xứng đáng. Thế nhưng, thực sự việc cống hiến nhiều hơn sẽ khiến phụ nữ và đàn ông được đánh giá như nhau tại nơi công sở?
Câu trả lời là không.
Thế tiến thoái lưỡng nan của phụ nữ
Một nghiên cứu mới đây tại Mỹ chỉ ra rằng phụ nữ vẫn chịu nhiều thiệt thòi hơn nam giới dù họ có làm thêm giờ hay không. Theo nghiên cứu này, phụ nữ thường làm việc ít giờ hơn do họ phải gánh vác thêm những công việc không lương như nội trợ, chăm sóc gia đình. Áp lực chu toàn cùng lúc cả hai trách nhiệm lớn lao này gây ảnh hưởng không ít lên chất lượng cuộc sống và công việc của phụ nữ
Đọc thêm: Phụ nữ có nên được khen tặng giỏi việc nước, đảm việc nhà?
Nếu làm thêm giờ, đồng nghĩa với việc phụ nữ ít có thời gian cho gia đình hơn, việc bếp núc nhà cửa vốn đã tất bật lại càng vất vả hơn khi không có sự giúp đỡ của bạn đời. Việc trong nhà không phải của riêng ai, nhưng cho đến tận hôm nay, có bao nhiêu phụ nữ vẫn phải “đòi” được hưởng cái quyền ấy. Thậm chí, ngay cả với phụ nữ chưa lập gia đình, việc làm thêm giờ cũng khiến họ không có thời gian cho chính bản thân, cho các mối quan hệ xung quanh, nhưng nghịch lý thay, áp lực phải kết hôn và có con để ổn định sớm vẫn còn đó, khiến phụ nữ luôn ở trong tình thế “tiến thoái lưỡng nan”, làm hay không làm cũng chẳng xong. Lời ra tiếng vào vẫn chưa dừng lại ở đó khi nhiều phụ nữ dành nhiều thời gian cho công việc lại bị đánh giá là “không biết yêu bản thân”, là “đánh mất tuổi trẻ vì công việc”…
Khi đặt lên bàn cân so sánh với đồng nghiệp khác giới, nếu như nam giới được coi là “có trách nhiệm” khi làm thêm giờ, phụ nữ lại bị cho là thiếu năng lực và cần thêm thời gian để hoàn thành công việc đó. Nam giới luôn nhận được sự công nhận nhiều hơn ngay cả khi khối lượng công việc là như nhau. Thử tưởng tượng nếu không làm thêm giờ, năng lực của phụ nữ sẽ còn bị đánh giá thấp tới đâu, liệu còn có những cơ hội thăng tiến cho phụ nữ?
Dù có làm thêm việc hay không, phụ nữ vẫn luôn phải chịu những thành kiến không đáng có, điều này không chỉ tác động tiêu cực đến việc thăng tiến hay kiếm tiền của phụ nữ, mà còn ảnh hưởng tới sức khỏe tinh thần, khiến họ nghĩ rằng việc cố gắng không bao giờ là đủ, rằng kể cả khi họ đã làm việc hết sức, phụ nữ cũng không bao giờ được đánh giá ngang bằng hay cao hơn đàn ông.
Chẳng công việc nào đáng đánh đổi sức khỏe
Có rất nhiều lý do để phụ nữ phải làm việc quá sức. Vì muốn cống hiến, vì muốn được công nhận, vì muốn thăng tiến, và vì cả áp lực “Giỏi việc nước, đảm việc nhà” mà xã hội vô hình chung đặt lên vai người phụ nữ. Thế nhưng, chẳng phải cứ dốc hết sức mình là phụ nữ sẽ được tán dương về việc đó, kể cả khi phải đánh đổi bằng cả mạng sống như chính câu chuyện của Anna.
“No job is worth your health” – không một công việc nào đáng để bạn phải trả giá bằng sức khoẻ, sức trẻ của bản thân mình. Thật khó để tìm ra một lối thoát hoàn hảo cho mọi phụ nữ khỏi vòng lặp của văn hóa làm việc hối hả. Song, bằng cách quan sát và ứng biến, chúng ta vẫn có thể nhận biết được “cờ đỏ”, khéo léo luồn qua tấm “trần kính” lơ lửng trên đỉnh đầu, hoặc tìm cách rời đi khi cần thiết. Chúng ta không nhất thiết phải trở thành Anna thứ hai, nếu nhận thức rõ được giá trị của mình và biết đặt ra những giới hạn.
Cuốn sách “Tỏ tường công sở: 20 bài học và câu chuyện nghề nghiệp mọi phụ nữ cần biết” chính là tập hợp những kinh nghiệm của chị em NOI khi phải đối mặt với những môi trường làm việc độc hại. Có cuốn sách đồng hành, bạn sẽ xác định được cách đối phó phù hợp với công việc và môi trường của mình.
Nguyễn Hồng Anh
Eat, Sleep, Read, Repeat
