Chẳng sao cả nếu bạn không có ước mơ

Dưới góc nhìn sinh học: Vì sao mỗi người lại có một mục tiêu khác nhau?

Một khóa học về Hành vi Con người tại Stanford đã thay đổi cách tôi nhìn nhận về thành công, đồng thời giúp tôi hiểu sâu hơn về sự đa dạng trong cách mỗi người đặt ra mục tiêu và khát vọng của riêng mình.

Trong khóa học Sinh học Hành vi Con người của Giáo sư Robert Sapolsky tại Đại học Stanford, ông chỉ ra rằng con người có xu hướng tự nhiên là phân loại mọi thứ. Chúng ta tự tạo ra những khung tham chiếu để dễ dàng tiếp nhận và xử lý thông tin hơn.

Chẳng hạn, khi nghĩ đến chiều dài 20 cm, chúng ta ngay lập tức liên tưởng đến một cây thước kẻ. Khi nhắc đến giám đốc điều hành (CEO), nhiều người hình dung ngay một người đàn ông trung niên, da trắng, mặc vest chỉn chu.

Về mặt sinh học, việc phân loại giúp bộ não ghi nhớ và xử lý thông tin hiệu quả hơn. Chúng ta dễ dàng hơn khi chia một dải màu liên tục thành bảy sắc cầu vồng và đặt tên cho từng màu. Tương tự, não bộ liên tục tiếp nhận và phân nhóm thông tin để đơn giản hóa thế giới xung quanh.

Điều này nghe có vẻ hợp lý và hữu ích. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ khi tư duy theo kiểu phân loại, chúng ta dễ dàng đưa ra những đánh giá chủ quan, thậm chí sai lệch.

Khi phân loại làm méo mó cách ta nhìn nhận thế giới

Khi thấy một ranh giới rõ ràng, chúng ta thường có xu hướng phóng đại sự khác biệt giữa hai nhóm, dù thực tế khoảng cách giữa chúng có thể rất nhỏ.

Ví dụ, hai sinh viên làm bài kiểm tra – một người đạt 65 điểm, người kia 66 điểm. Nếu đặt ngưỡng đậu là 66, người 65 điểm bị xếp vào nhóm “rớt”, trong khi người 66 điểm lại được xếp vào nhóm “đậu”. Dù chỉ chênh nhau một điểm, hai người này bỗng nhiên thuộc về hai nhóm hoàn toàn khác biệt, dẫn đến những định kiến không công bằng.

Ngược lại, khi nhìn vào một nhóm, chúng ta có xu hướng đánh đồng tất cả mọi người trong đó là giống nhau, làm lu mờ đi sự khác biệt cá nhân. Nếu một đặc điểm nào đó trong nhóm trở nên phổ biến, nó sẽ dần được xem là “chuẩn mực”. Những ai không phù hợp với chuẩn mực ấy dễ bị gạt ra ngoài lề và cảm thấy mình không thuộc về nơi đó.

Khi “cái hộp” ảnh hưởng đến cách xã hội vận hành

Việc phân loại không chỉ ảnh hưởng đến cách chúng ta nhìn nhận bản thân và người khác mà còn tác động đến cả cách xã hội vận hành.

Chúng ta quên mất rằng mỗi con người không chỉ thuộc về một “cái hộp” duy nhất. Một người có thể mang nhiều danh tính khác nhau, nhưng xã hội lại thường gán cho họ một nhãn mác duy nhất.

Một người bạn của tôi từng quẹo trái tất cả các chàng trai Ấn Độ trên Tinder chỉ vì nghĩ rằng họ chỉ muốn vui chơi, rồi sau đó sẽ về nước để kết hôn theo sự sắp đặt của gia đình. Vậy cô ấy đã bỏ lỡ bao nhiêu cơ hội chỉ vì một định kiến?

101 “cái hộp” làm nên một con người

Chúng ta vô tình tạo ra một hệ thống ưu tiên những đặc điểm nhất định và loại bỏ những đặc điểm khác, củng cố những kỳ vọng xã hội bất hợp lý.
Chúng ta áp đặt rằng những người trong cùng một nhóm phải có chung một giá trị và mục tiêu sống.

Lớp học sinh học đã thay đổi cách tôi định nghĩa về thành công như thế nào?

Giống như màu san hô không đủ đỏ hay chàng trai 65 điểm bị xếp vào nhóm “rớt”, tôi từng cố gắng theo đuổi một tiêu chuẩn thành công mà xã hội đã vạch sẵn.

Nếu bạn là phụ nữ, có lẽ bạn đã từng nghe câu chuyện về một cuộc đời lý tưởng: lấy chồng, sinh hai con (một trai, một gái), biết nấu ăn, luôn xinh đẹp, làm việc chăm chỉ để giàu có. Nhưng có bao giờ bạn tự hỏi liệu đó có thực sự là thành công, hay chỉ là một hình mẫu do xã hội áp đặt?

Chuẩn mực này khiến ta tin rằng làm việc chăm chỉ sẽ đưa ta đến thành công, nhưng thực tế là không phải ai cũng có đủ điều kiện để đạt được điều đó.

Thay vì chạy theo những mục tiêu mà ta chưa từng thực sự lựa chọn, có lẽ đã đến lúc mỗi người tự định nghĩa lại thành công theo cách riêng của mình.

Có thể RM không bàn về chính trị khi viết những dòng này trong bài hát Paradise, nhưng anh ấy đã chạm đến một sự thật:

“Không sao nếu dừng lại,
Không cần phải chạy mà không biết lý do.
Không sao nếu không có ước mơ,
Miễn là bạn có những khoảnh khắc hạnh phúc.”

Thế hệ Gen Z dường như hiểu điều này rõ hơn thế hệ của tôi. Trong khi nhiều người ở tuổi tôi vẫn miệt mài chạy theo danh vọng, sắc đẹp và tiền bạc, Gen Z lại biết tận hưởng những điều giản dị trong cuộc sống.

“Thế giới có 7,8 tỷ người và chúng ta cần thay đổi cách trò chuyện về thành công. Thành công không phải là kiếm được một tỷ đô. Thành công là mỗi sáng thức dậy với một tâm trạng tốt.”

Đây là cách Gary Vaynerchuk định nghĩa thành công. Còn bạn, định nghĩa thành công của bạn là gì?