Mỗi khi ngày Phụ nữ Việt Nam cận kề, trên mạng xã hội của tôi lại xuất hiện những quảng cáo, khuyến mại dành cho phái đẹp, hay những gợi ý về món quà ý nghĩa dành tặng chị em. Những thông điệp tôn vinh, ca ngợi, thể hiện lòng biết ơn với phụ nữ được đăng tải trên các trang truyền thông, báo đài. Người phụ nữ Việt Nam, trong những ngày này, hiện lên thật phi thường, chịu thương chịu khó, hy sinh thầm lặng, mạnh mẽ, dịu dàng, giỏi giang, truyền cảm hứng, biết yêu thương gia đình, phấn đấu vì sự nghiệp.
Là một người mang giới tính nữ, sinh ra và lớn lên ở Việt Nam, tôi mang trong mình những cảm xúc lẫn lộn vào mỗi ngày 20/10 và 8/3. Tất nhiên, tôi thích có thêm hai dịp được tặng quà trong năm. Tôi cũng tận hưởng việc được khen ngợi, dẫu chỉ hưởng sái những lời tôn vinh ngoài kia. Nhưng ngoài hai ngày vui vẻ trong năm, tôi có 363 ngày (hoặc 364 ngày, nếu là năm nhuận) đọc tin tức hoặc trực tiếp chứng kiến những vấn đề bạo lực giới, bất bình đẳng giới tại trường học, công sở và gia đình.
Tôi hiểu rằng chúng ta cần phải nhìn vào vấn đề về cả mặt tích cực và tiêu cực. Ngày nay, phụ nữ Việt Nam và trên thế giới đã được trao quyền và có cơ hội nắm giữ những vị trí quan trọng trong xã hội. Tuy nhiên, bên cạnh đó, những lời ca ngợi như “giỏi việc nước, đảm việc nhà” lại vô hình trung áp đặt những khuôn mẫu giới lên phụ nữ.
Phân biệt giới tính dưới vỏ bọc ngợi ca
Vài tháng trước đây, một influencer đã bị chỉ trích khi viết trong cuốn sách mới xuất bản của anh chàng rằng “phụ nữ là món quà vô cùng tuyệt vời mà tạo hóa đã ban tặng cho đàn ông.” Theo lời giải thích của influencer này, từ “món quà” ở đây dùng để nói những điều quý giá, và anh ấy muốn gửi tới độc giả thông điệp rằng hãy trân trọng những người phụ nữ quanh bạn. Tuy nhiên, nhiều độc giả cho rằng từ “món quà” ở đây mang ý xúc phạm, hạ thấp nữ giới.
Dù chủ ý của tác giả là gì, câu chuyện trên vẫn là một ví dụ điển hình của benevolent sexism (tạm dịch: sự phân biệt giới tính ẩn sau lòng tốt). Theo ScienceDirect, benevolent sexism có thể bao hàm những hành động mang vẻ ngoài tích cực đối với phụ nữ, nhưng thực chất củng cố định kiến giới. Trong trường hợp nói trên, việc gọi phụ nữ là “món quà” – tuy vẻ ngoài có ý ca ngợi, trân trọng – thực chất không coi nữ giới như những cá thể độc lập với vô vàn lối sống, cách suy nghĩ, hành xử đa dạng. Thay vào đó, nó gò họ vào những khuôn mẫu của một xã hội mà nam giới là kẻ thống trị, và phụ nữ chỉ được khen ngợi, chấp thuận khi họ vừa khít với những khuôn mẫu đó.
Ngoài trường hợp nói trên, có rất nhiều ví dụ về benevolent sexism trong đời sống thường ngày. Việc phụ nữ được “trông cậy” là người chăm sóc với vai trò “đàn bà xây tổ ấm” hay cách gọi “thiên chức làm mẹ”, dù có vẻ ngợi ca, thực chất lại gây khó khăn cho những người nữ không phù hợp nét tính cách này. Đương nhiên, như mọi định kiến giới khác, benevolent sexism cũng gây hại tới nam giới. Những kì vọng như đàn ông phải ga lăng, mạnh mẽ, bảo vệ nữ giới sẽ gây ra những gánh nặng về tinh thần, từ đó dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng như trầm cảm, mất kiểm soát cảm xúc, thậm chí tự sát.
Có nên kỉ niệm ngày Phụ nữ?
Sau những mặt tối, tôi hiểu rằng việc tôn vinh phụ nữ cũng như những công sức, đóng góp của họ là điều hết sức cần thiết. Việc xã hội ghi nhận công lao của phụ nữ dẫu sao cũng là điều khá mới mẻ. Hơn nữa, còn rất nhiều những đóng góp của nữ giới bị vùi dập, chiếm đoạt, hoặc không được ai biết đến.
Trân trọng phụ nữ là cần thiết, nhưng không nên dừng lại ở hai ngày trong năm. Phụ nữ có lẽ không cần một bó hoa để rồi được kỳ vọng sẽ tần tảo, hy sinh suốt những ngày còn lại. Có lẽ, ta nên coi ngày Phụ nữ Việt Nam như một lời nhắc nhở với xã hội rằng vẫn còn nhiều bất bình đẳng giới trên nhiều lĩnh vực, trong nhiều môi trường, diễn ra hàng ngày, hàng giờ. Dẫu là một cách nhìn tương đối bi quan, tôi nghĩ rằng đó là một trong những điều cần thiết để thực sự mang đến sự tiến bộ.
Câu hỏi đặt ra cần phải là nên kỉ niệm ngày Phụ nữ như thế nào. Với các tổ chức, doanh nghiệp, ngoài tri ân các nhân viên, quản lý nữ, cần bổ sung các buổi tập huấn, workshop về giới để nâng cao nhận thức về bất bình đẳng nơi công sở và xã hội. Đồng thời, có thể xây dựng hệ thống đóng góp ý kiến và xử lý vấn đề hiệu quả, để những tình trạng như cấp trên lạm dụng quyền lực, đặc biệt với nhân viên nữ, có thể được giảm thiểu. Với cá nhân, đặc biệt là nam giới, thay vì tặng quà “lấy lệ” (hay cảm thấy gánh nặng vì phải tặng quà), có thể dùng ngày này để bắt đầu cuộc trò chuyện cởi mở, thấu hiểu với những người phụ nữ xung quanh mình mà không áp đặt những định kiến trước đây lên họ.
Thực lòng, tôi không chắc liệu chúng ta có bao giờ giải quyết được hết những bất bình đẳng, khuôn mẫu giới vốn đã ăn sâu bao đời, nhất là khi những bất bình đẳng ấy mang tính hệ thống, đã ăn sâu vào cách xã hội vận hành. Thế nhưng tôi tin vào sự tử tế nhỏ bé – sự tử tế đến từ lòng trân trọng, biết ơn, cảm thông hàng ngày – có thể phần nào đem lại niềm an ủi cho những người xung quanh, đặc biệt là những người phụ nữ mà bạn yêu mến.
Snorlax
took me 20 years to stand up
