Phong trào nữ quyền phát triển như thế nào qua bốn làn sóng?

“Tại sao bạn nói gì cũng phải liên quan đến nữ quyền?”, “Bây giờ phụ nữ đã có quyền rồi, nam và nữ đã bình đẳng rồi”, “Mục đích của chủ nghĩa nữ quyền là gì? Mình không quan tâm.”… Tôi đã nghe những câu nói kiểu như thế này rất nhiều lần mỗi khi kể về ngành học của mình. Hai vấn đề tôi thường gặp phải khi nói chuyện về chủ nghĩa nữ quyền với mọi người là: Một, họ không biết gì về chủ nghĩa nữ quyền; hai, họ biết nhưng cho rằng không cần thiết với cuộc sống của họ.

Vậy thì chủ nghĩa nữ quyền là gì?

Khái niệm này xuất hiện trong nhiều ngành và liên ngành như kinh tế xã hội, giáo dục, luật, lịch sử… Trong chủ nghĩa nữ quyền có nhiều nhánh: Nữ quyền tự do (Liberal Feminism), Nữ quyền cấp tiến (Radical Feminism), Nữ quyền xã hội chủ nghĩa (Socialist Feminism). Những nhánh chủ nghĩa nữ quyền này có mục đích khác nhau tùy theo thời gian hình thành của nó. Hiểu một cách đơn giản nhất, chủ nghĩa nữ quyền chính là hành động đấu tranh cho sự bình đẳng về quyền và cơ hội cho mọi giới trong xã hội.

Các phong trào đấu tranh cho nữ quyền từ trước tới giờ đã tạo nên bốn làn sóng (feminist waves).

Làn sóng đầu tiên của phong trào nữ quyền xảy ra ở Mỹ từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20. Mục đích của làn sóng này là đòi quyền bầu cử và sở hữu tài sản cho phụ nữ. Vì trong khoảng thời gian này, đàn ông Mỹ đen có quyền được bầu cử trong khi phụ nữ da trắng thì không. Điều này khiến tất cả phụ nữ Mỹ phản đối. Tuy nhiên, khi chính phủ cho phép phụ nữ được bầu cử thì quyền này chỉ dành cho phụ nữ da trắng và không bao gồm phụ nữ da Đen, Bản Địa và Châu Á. Vì vậy, các nhóm này vẫn phải tiếp tục đấu tranh.

Sau khi có được quyền bầu cử, nhiều phụ nữ bắt đầu suy nghĩ về vai trò của phụ nữ trong xã hội. Điều này tạo nên Làn sóng thứ hai. Khi đàn ông tham gia chiến tranh thế giới thứ 2, nhiều người phụ nữ bắt đầu làm việc làm của người đàn ông trong các công xưởng, nhà máy. Kết thúc chiến tranh, đàn ông trở về. Lúc này, phụ nữ không cần làm việc nữa và trở về làm việc nội trợ. Thời gian đó, nhiều người phụ nữ bị trầm cảm nhưng không rõ lý do. Betty Friedan, một nhà lãnh đạo của chủ nghĩa nữ quyền tự do, đã viết một quyển sách “Một vấn đề không có tên”, giải thích về việc tại sao nhiều phụ nữ không hạnh phúc với cuộc sống của họ, khiến cho mọi người nghi ngờ về vai trò của phụ nữ trong một chế độ nam quyền. Song, tương tự làn sóng đầu tiên, làn sóng này chỉ tập trung vào cuộc sống của phụ nữ da trắng và gia đình trung lưu.

Làn sóng thứ ba nổi lên trong những năm 1990, tập trung về vấn đề nhiều người phụ nữ bị quấy rối tình dục trong nơi làm việc. Ngoài ra, làn sóng này bắt đầu đấu tranh cho những người phụ nữ da màu. Kimberle Crenshaw lần đầu sử dụng thuật ngữ “nữ quyền giao thoa” (intersectional feminism), chỉ việc các yếu tố gây nên bất bình đẳng và áp bức (chủng tộc, giới tính, giai cấp, năng lực và xu hướng tính dục) chồng chéo lên nhau và tạo ra những trải nghiệm bị phân biệt và những bất lợi rất khác nhau.

Nhiều học giả tranh cãi làn sóng thứ tư là sự tiếp tục của làn sóng thứ ba vì mục đích của hai làn sóng này như nhau. Phong trào #MeToo bắt đầu từ Tarana Burke trong năm 2007 nhưng phổ biến nhất vào năm 2017 vì nhiều nữ diễn viên chia sẻ trải nghiệm bị quấy rối tình dục với nhà sản xuất phim Harvey Weinstein trên mạng xã hội. Làn sóng này tập trung đấu tranh một cách có hệ thống vì nam giới có quyền lực và tiền bạc trong xã hội vẫn được bảo vệ khi họ có hành vi quấy rối tình dục.

Phụ nữ Việt Nam đấu tranh cho Nữ quyền như thế nào?

Tỷ lệ phụ nữ Việt Nam từng bị quấy rối từ lời nói khiếm nhã cho đến hiếp dâm là 87% (theo Tổ chức Actionaid). Thật đáng buồn khi tình trạng quấy rối tình dục vẫn xảy ra thường xuyên nhiều nơi, kể cả ở nông thôn và thành phố, đặc biệt là tại nơi làm việc. Rất ít người đứng lên tố cáo bởi vì nỗi sợ không được tin tưởng, sợ bị trả thù, sợ người khác sẽ phản ứng và phân biệt đối xử…. Khi phong trào #MeToo phát triển mạnh mẽ và lan rộng ra nhiều nước nên nó tiếp thêm sức mạnh phụ nữ và các nạn nhân tự tin hơn để lên tiếng về hành động này. Gần đây, một số vụ việc quấy rối tình dục ở Việt Nam đã được dư luận quan tâm và đưa ra ánh sáng. Nhiều thủ phạm quấy rối là những người có uy thế, song những nạn nhân cũng không còn im lặng. Đây là tín hiệu đáng mừng cho phong trào Nữ quyền tại Việt Nam.

Và còn nhiều vấn đề, câu chuyện xung quanh phong trào Nữ quyền tại Việt Nam mà NOI sẽ đem đến cho bạn trong những bài viết tiếp theo.

Trong thế kỷ 21, phụ nữ vẫn phải đấu tranh cho vị trí của mình trong xã hội. Tất cả các làn sóng cho chúng ta hiểu về những đấu tranh mà phụ nữ đã trải qua. Phụ nữ vẫn gặp khó khăn và bị phân biệt đối xử ở rất nhiều nơi trên thế giới. Tôi nghĩ chị em phụ nữ cần phải biết về chủ nghĩa nữ quyền để hiểu được lý do tại sao trên thế giới vẫn có phân biệt đối xử giới. Tôi cũng tin vào một tương lai với sự phát triển mạnh mẽ của nữ quyền nhờ sự đóng góp, cống hiến của thế hệ Gen-Z.