“Đôi khi hôn nhân là một mớ hỗn độn và ai cũng lạc lối. Đôi khi hai vợ chồng cùng chung chiến tuyến, đôi khi một trong hai người phải cô đơn chống chọi, và đôi khi hai vợ chồng cũng bất đồng lẫn nhau. Chuyện đó hoàn toàn có thể xảy ra” – Nhà văn Sandra (Sandra Hüller) nói với vị công tố đang buộc tội cô giết chồng (Samuel) trước phiên tòa.
Chồng chết, vợ là nghi can, con là nhân chứng. Anatomy of A Fall là hiện thực khắc nghiệt của một cuộc hôn nhân hiện đại: một cặp vợ chồng thuộc tầng lớp trí thức tinh hoa và người phụ nữ dường như được tự do theo đuổi sự nghiệp.
Tác phẩm của nữ đạo diễn Justine Triet, công chiếu và giành giải Palme d’Or (Cành Cọ Vàng) – giải thưởng danh giá nhất tại Liên hoan phim Cannes 2023, giờ đây đang càn quét các lễ trao giải điện ảnh quốc tế. Mặc dù không được nước Pháp chọn làm đại diện tham dự ở hạng mục Phim Nước ngoài xuất sắc nhất tại giải Oscar, bộ phim vẫn nhận về đến năm đề cử, đưa Justine Triet trở thành người phụ nữ thứ tám được để cử ở hạng mục Đạo diễn xuất sắc nhất.
Mở đầu bằng một vụ án thảm thương nhưng phim không diễn tiến theo thể loại trinh thám thông thường. Đa phần thời lượng diễn ra trong phòng xử án với không khí đối chất căng thẳng và phần âm nhạc não nề từ khúc nhạc Suffocation (Ngột ngạt) của Chopin, từ đó mổ xẻ nhiều góc khuất và mâu thuẫn hôn nhân giữa Sandra và Samuel.
Khi cán cân quyền lực đảo chiều…
Phim về bi kịch hôn nhân không mới, khán giả đã nhiều lần chứng kiến những cuộc chia li mà gốc rễ mâu thuẫn thường đến từ việc người vợ bị kìm kẹp và phải lui về hậu phương hỗ trợ chồng. Marriage Story hay Revolutionary Road đều là những phim xuất sắc khai thác chủ đề này. Anatomy Of A Fall tận dụng mảnh đất màu mỡ sẵn có để gieo trồng một giống cây mới – truyện phim lật ngược lại motif quen thuộc có phần dễ đoán bằng cách đặt người vợ – Sandra – ở thế “cửa trên”.
Trong phim, Sandra và Samuel đều là kẻ đam mê văn chương, nhưng thay vì ra sách đều đều như Sandra, Samuel không viết được nhiều và có phần lép vế so với sự nghiệp lừng lẫy của vợ. Anh lui về sau, giảm tải công việc giảng dạy để vừa chăm sóc con trai, vừa có thêm thời gian viết. Khổ nỗi từ sau tai nạn lấy đi đôi mắt của cậu con trai, hai vợ chồng “cơm chẳng lành canh chẳng ngọt”, họ không còn gần gũi và liên tục tranh cãi việc chăm nom con vì ai cũng muốn có thời gian sáng tác cho riêng mình.
…vẫn dẫn đến bi kịch hôn nhân
Từ ngoài nhìn vào, Sandra và Samuel có cuộc sống đáng mơ ước. Họ đều thuộc tầng lớp tinh hoa, học cao hiểu rộng và thông thạo nhiều thứ tiếng. Vợ là nhà văn tài năng, chồng là giáo sư đại học. Một gia đình như thế làm sao có thể xảy ra mâu thuẫn?
Trong phân cảnh cãi vã dài hơn 10 phút giữa hai vợ chồng, Sandra phán xét chồng không biết sắp xếp thời gian để viết, còn Samuel chỉ trích vợ không chia sẻ gánh nặng con cái. Dùng lí lẽ không được, họ để bản năng xâm chiếm, lao vào chửi thề và đánh nhau như bao cặp đôi khác.
Khán giả nữ có thể thấy mình trong Sandra – một phụ nữ sắc sảo và có sự nghiệp riêng. Chính điều này làm Samuel yêu và chọn cô. Sandra cũng là nhà văn – cái nghề đòi hỏi phải có không gian và thời gian riêng để sáng tác, và đôi khi cũng phải bỏ bê gia đình. Người như cô dễ kết đôi với những người đàn ông văn minh, tôn trọng và sẵn sàng để vợ tỏa sáng. Tiếc là Samuel chỉ “có vẻ” như thế mà thôi. Trông thấy vợ thành công hơn mình, anh ta không lấy làm tự hào. Trong thâm tâm, anh cũng muốn mình hơn vợ. Anh có thể cho Sandra một ý tưởng, nhưng khi thấy vợ phát triển nó thành hình, anh đâm ra ghen tị rồi trách cô đạo nhái. Anh vui vì có nhiều thời gian bên con, nhưng lại kể công, móc mỉa và đòi hỏi vợ chia sẻ trách nhiệm.
Nếu Sandra đại diện cho thế hệ phụ nữ hiện đại, độc lập, yêu bản thân và tập trung cho sự nghiệp thì Samuel là hiện thân cho chế độ nam quyền, ngoài mặt thì tỏ ra ủng hộ nhưng sâu thẳm vẫn đố kị và cho mình thượng đẳng hơn phụ nữ. Trong phân cảnh phát hiện thi thể Samuel, người xem được nghe tiếng nhạc inh ỏi của P.I.M.P – vốn là một bài rap có ca từ miệt thị phụ nữ. Bài hát không lời nhưng như thét lên sự hằn học và bế tắc trong Samuel khi chứng kiến vợ cứ ngày một thành công.
Sau cùng, phụ nữ có tội không?
Suốt thời lượng 152 phút, phim đẩy người xem vào trạng thái ngờ vực không rõ trắng đen, khiến họ mong ngóng một cái kết để giải thích cho tất cả những lộn xộn: hoặc là Sandra đã tinh vi đến mức giết chồng mà không để lại bằng chứng, hoặc là chồng cô đã làm giả cái chết để đổ tội cho cô. Nhưng không có lời giải thích hay cú twist kiểu Gone Girl nào. Phim đi đến hồi kết khi Sandra ra khỏi tòa, đi ăn mừng với luật sư, về nhà, ôm cậu con trai và nằm ngủ bên con chó.
“Sandra có giết chồng không?” – diễn viên chính Sandra Hüller hỏi đạo diễn Justine Triet. Triet trả lời cô không biết, không một ai biết cả. Cho dù Sandra có vẻ đã được tuyên vô tội, khán giả vẫn có cảm giác ngờ vực. Không ai chứng kiến khoảnh khắc Samuel rơi xuống, không ai nhìn thấy cảnh hai người đánh nhau, không ai biết liệu Sandra có giết người như cách cô viết trong tiểu thuyết của mình, ngay đến lời khai quyết định của cậu con trai cũng đầy mập mờ và thiếu nhất quán.
Có lẽ nghi vấn Sandra giết chồng không hẳn là một bí ẩn. Giả như Sandra có giết chồng, đó có lẽ cũng chỉ là hành động bộc phát, vì trước đó Samuel bật nhạc quá to, làm gián đoạn cuộc phỏng vấn của cô với một nữ sinh viên. Công việc, vị thế và ngay cả xu hướng tính dục của Sandra, bisexual, cũng cho thấy trong mối quan hệ này, cô có nhiều lựa chọn và quyền lực hơn, trái ngược với một Samuel luôn bất an vì thua kém vợ.
Nhưng ngay cả khi Sandra vô tội, liệu cô có tránh được tòa án lương tâm và gia đình nhỏ liệu có hạnh phúc như xưa? Dẫu sao chồng cô cũng chết vì những mâu thuẫn hôn nhân. Dẫu sao con cô cũng vừa mất bố, cô cũng mất đi người chồng đã từng đầu ấp tay gối. Cô chiến thắng trước tòa nhưng “không nhận được phần thưởng” nào ngoài nỗi mất mát. Đến đây phiên tòa vừa kết thúc lại mở ra để phán xử: Liệu phụ nữ có tội không? Chỉ có điều lần này, thẩm phán là những khán giả. Khán giả sẽ giống Daniel, chọn tin và bảo vệ mẹ, hay sẽ nghi ngờ Sandra như giới truyền thông, chỉ vì “một nhà văn giết chồng thì nghe hay ho hơn một giáo sư tự sát”?
Mướp
for all the women who have made me who I am
