Câu hỏi triệu đô không phải: “Quấy rối tình dục là tốt hay xấu?” mà là “Khi nào một hành vi trở thành quấy rối tình dục?”
Mất khá lâu để tôi suy nghĩ nên bắt đầu bài viết này ra sao, nhất là với một vấn đề nhạy cảm, hẳn sẽ có nhiều bạn đọc không thể tìm thấy sự đồng cảm nơi lí lẽ thông thường. Cuối cùng, tôi đi đến một phương án mà cá nhân tôi không thường sử dụng. Dưới đây là câu chuyện có thật của những “chị em bạn dì” xung quanh cũng là động lực khiến tôi quyết tâm viết về chủ đề này.
Tôi có hai người bạn L và C. Trong một buổi cafe chúng tôi gặp nhau và trò chuyện như bao lần. L kể về anh bạn trai cô đã quen 3 năm. Họ đều ưa nhìn, giỏi giang, tử tế, văn minh – dường như chính là OTP mà những fan hâm mộ phim Hàn vẫn thường thần tượng. Một lần hẹn hò, anh bạn trai bất giác nhìn chằm chằm vào vòng 3 của L bình phẩm cô có “bàn tọa to thật”. Đó là cú sốc với L – người vốn ám ảnh vì quá khứ bị miệt thị ngoại hình (body shaming). Cô tổn thương vì cảm giác cơ thể mình một lần nữa bị đưa ra chợ bán. Khi tìm cách giải quyết vấn đề, anh bạn trai nói với L: “Đó là lời khen mà, phải vui vì được khen chứ!”.
C kể về một cậu bạn hồi trung học: cậu ta giật tóc, phá phách đồ dùng, nhắn tin trêu ghẹo cô như một kẻ bắt nạt. Khó chịu và ấm ức nhưng vì bạn bè xung quanh nói rằng cậu ta “thích thầm” C, cô đã chịu đựng, phần vì thật xấu tính khi trách móc một người đang crush mình, phần vì cô không muốn mang tiếng nhỏ nhen chấp vặt.
Hai câu chuyện khiến tôi phải giật mình nhận ra việc lãng mạn hóa những hành vi quấy rối tình dục gây ra hậu quả nghiêm trọng ra sao, nhất là khi những hành vi quấy rối “khó kết luận” bị đánh tráo khái niệm và đội lốt vỏ bọc hoa mỹ của từ ngữ lãng mạn.
Nguồn cơn lãng mạn hóa
“Sự ra đời của lý tưởng lãng mạn thời trung cổ thực chất đã bài trừ nữ quyền, chống lại phụ nữ” – Giáo sư, nhà phê bình văn học R. Howard Bloch của Đại học Yale đã khẳng định chắc nịch trong cuốn sách Medieval misogyny and the invention of Western romantic love (tạm dịch: Kỳ thị nữ giới thời trung cổ và sự ra đời của tình yêu lãng mạn). Tất nhiên chúng ta không còn sống ở thời trung cổ, và nghiên cứu này có thể không đúng với tất cả những cặp tình nhân đang tận hưởng tình yêu lãng mạn. Tuy nhiên nếu móc nối những quan sát, diễn ngôn “lãng mạn” quả thật đã trở thành tấm khiên cho sự kiểm soát phụ nữ, đặc biệt với hành vi tấn công và quấy rối tình dục.
Những hình dung về sự lãng mạn của tôi hầu hết đến từ âm nhạc, phim ảnh và tiểu thuyết. Nghiên cứu của R. Howard Bloch kiến tôi phải rà soát tất cả những văn hóa phẩm mình tiêu thụ: từ bài hát Love Story của Taylor Swift, album Norman Fucking Rockwell của Lana Del Rey, đến series Twilight tôi xem hồi tuổi teen. Mở rộng cùng tìm kiếm bằng từ khóa “Phim tình cảm lãng mạn” trên Google, kết quả đầu tiên khiến tôi giật mình: Bộ phim mang tên “365 Ngày” về một cô gái rơi vào lưới tình của một tên mafia bắt cóc cô, trong phim có đủ những câu thoại và hành động kinh hoàng mà nếu như xảy ra ở ngoài đời, hẳn nhân vật nam chính sẽ bị khép tội bạo lực tình dục và giam giữ người trái phép. Trái với những phê bình về việc “lãng mạn hóa” bạo lực tình dục, bộ phim lập kỉ lục lượt xem tại nhiều quốc gia qua nền tảng Netflix, kéo thêm những trào lưu trên mạng xã hội (cả khen ngợi và giễu nhại).
Từ một ví dụ điển hình, tôi lần tìm và phát hiện một sự thật chua xót: Chúng ta đã ít nhất một lần từng xem, đọc, nghe rồi tan chảy trước những phân cảnh quấy rối tình dục dưới lăng kính lãng mạn hóa: một gã “bad boy” cưỡng hôn trong phim Hàn, một anh chàng si tình bám theo một cô gái. Ngoài đời hay trong phim, chúng ta đều bị đánh lừa bởi những hành động quấy rối “tiềm ẩn”, và chỉ chợt sực tỉnh nếu cảnh phim đi quá xa, chẳng hạn khi khắc họa hình thức bạo lực tình dục thể chất.
Những ranh giới mong manh
Có bao nhiêu trong số chúng ta đã từng mơ về chàng hoàng tử bước ra từ phim ảnh, từ trang tiểu thuyết, tin rằng đó sẽ là tình yêu đích thực của cuộc đời, tin rằng dù chàng mang nhiều vấn đề, chúng ta có thể “chữa lành” và khiến chàng thay đổi, và cuối cùng tình ta sẽ có “happy ending”? Rất nhiều phụ nữ, trong đó có cả tôi, mong muốn một tình yêu như phim, nhưng không phải lúc nào chúng ta cũng dễ dàng vạch rõ ranh giới giữa “lãng mạn” và “quấy rối”.
“Liệu anh ấy không cho mình mặc chiếc áo này vì muốn bảo vệ mình hay đang kiểm soát mình?”, “Anh ấy là bạn trai nên có quyền chạm vào cơ thể mình, ngay cả khi mình không thoải mái?”…Tôi đã gặp nhiều phụ nữ rơi vào trạng thái ngờ, đắn đo giữa cảm nhận của bản thân và suy đoán được bảo vệ, được săn sóc và ngưỡng mộ. Đôi khi chỉ cần vài câu thao túng, họ dễ tự đổ lỗi và gạt bỏ linh tính ban đầu: “Có lẽ do mình nhạy cảm quá thôi”, “Có lẽ người ấy không tệ đến vậy”. Sự thao túng có thể đến từ chính người bạn đời, hoặc bạn bè và người thân, những người chúng ta tin tưởng để trải lòng, hoặc thậm chí đến từ chính chúng ta. Đôi khi vì chưa nhận thức rõ về quấy rối tình dục, chưa hiểu bản thân, chưa tin tưởng chính mình, chúng ta đã rơi vào cái bẫy của sự “lãng mạn”.
Chìa khóa mang tên đồng thuận
Khi tâm trí bạn lạc lối, điều đầu tiên cần làm là tin vào chính mình. Bạn có thực sự thoải mái khi bị đụng chạm, bị gọi bằng những danh xưng kì lạ (một người bạn đã từng gọi tôi là “cưng” khiến tôi run rẩy)? Bạn và đối phương đã đồng ý với nhau trước đó? Đối phương có đủ thân thiết để gần gũi bạn? Đối phương có sẵn sàng ngồi xuống lắng nghe và thông cảm cho quan điểm của bạn về vấn đề này?
Nếu danh sách câu hỏi trên được bạn tick “Có” một cách chắc chắn, bạn đang ở vùng an toàn và có thể tiếp tục tận hưởng sự lãng mạn. Nhưng nếu lúc này bạn đang đắn đo, hoặc một trong số những câu trả lời là “Không”, bạn cần bình tĩnh lên kế hoạch thông báo cho đối phương và bảo vệ chính mình. Những hành vi nhỏ nhất nếu không được phát hiện và đưa ra thảo luận thẳng thắn sẽ ngày một nghiêm trọng hơn và có nguy cơ trở thành hiển nhiên với đối phương cũng như bức bối dồn nén đối với chính bạn.
Bài viết này không nhằm khuyên bạn từ bỏ những bộ phim tình cảm, những tiểu thuyết ngôn tình hay chia tay ngay với anh bạn trai đáng ngờ của mình. Chỉ vì Annie Ernaux viết về gã tình nhân trăng hoa và Lana Del Rey si tình hát về gã bạn trai bạo lực không có nghĩa là chúng ta không được thưởng thức tác phẩm của họ – còn rất nhiều ý nghĩa khác trong một công trình nghệ thuật hơn là mầm mống sự lãng mạn hóa. Theo một cách nào đó, những tác giả cũng đang giãi bày về nỗi niềm của chính mình, về những cảm xúc tội lỗi nhưng chân thật nhất. Những mối quan hệ không phải lúc nào cũng lành mạnh và hoàn hảo, nhưng nếu như đối phương sẵn sàng thay đổi vì sự an toàn của bạn, đó vẫn là anh chàng bạn có thể tiếp tục nắm tay – ai mà chẳng có “guilty pleasure” phải không?
Mướp
for all the women who have made me who I am
