WWC23 – Bóng đá nữ có đủ hấp dẫn?

Khi chỉ còn chưa đầy một tuần nữa là vòng chung kết World Cup nữ 2023 sẽ khởi tranh, người hâm mộ bóng đá toàn thế giới hướng về Úc và New Zealand để theo dõi cuộc tranh tài của các nữ cầu thủ tại sân chơi lớn nhất hành tinh. Thế nhưng thật khó để phủ nhận một thực tế rằng, bóng đá nữ vẫn thường bị thờ ơ, xem nhẹ, thậm chí không được coi trọng như bóng đá nam.

Chưa từng là lựa chọn được ưu tiên

Cách đây không lâu, các nước lớn về bóng đá tại châu Âu bao gồm Anh, Đức, Pháp, Tây Ban Nha, Ý còn đứng trước nguy cơ bị cấm sóng toàn bộ các trận đấu trong khuôn khổ World Cup nữ 2023. Lý do là bởi nhà đài ở các quốc gia này đưa ra những mức giá đấu thầu thấp tới mức khó có thể chấp nhận được, khiến FIFA từ chối lời đề nghị mua bản quyền phát sóng. Mức giá mà họ đưa ra cho bản quyền World Cup nữ thấp hơn khoảng 100 lần so với mức giá cho bản quyền World Cup nam. Các quốc gia phương Tây luôn nói về công bằng, bình đẳng, nhưng khi bước vào đàm phán, họ lại dựa trên những số liệu về kinh doanh, chênh lệch múi giờ, dẫu rằng ai cũng biết bóng đá nữ cần sự quan tâm thực chất cả về tinh thần và tài chính, hơn là chỉ một giải pháp thương mại.

Chỉ đến 5 tuần trước khi giải đấu diễn ra, FIFA và nhóm nước châu Âu mới đạt được thoả thuận về bản quyền truyền thông và phát sóng, và người hâm mộ châu Âu lại có thể theo dõi các cầu thủ nữ thi đấu ở phía bên kia địa cầu. Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại, Nhật Bản là quốc gia lớn duy nhất vẫn chưa có bản quyền truyền hình cho giải đấu. Nếu các công ty truyền hình ở châu Âu đưa ra mức giá thầu rất thấp, thì thậm chí các nhà đài Nhật Bản còn chẳng hề mặn mà với việc mua bản quyền cho World Cup nữ. Đến ngày giải đấu bắt đầu mà Nhật Bản vẫn chưa có bản quyền chiếu trên truyền hình, người hâm mộ ở đất nước này sẽ phải theo dõi các trận đấu qua ứng dụng của FIFA và không có thuyết minh tiếng Nhật.

Đây là năm đầu tiên FIFA tách riêng bản quyền truyền hình cho World Cup nữ và World Cup nam, thay vì “đính kèm” bản quyền World Cup nữ vào chung một gói khi mua bản quyền World Cup nam như các năm trước đây. Điều này hẳn đã gây ra lo ngại cho các nhà đài về lượng người xem, doanh số và khả năng thu hút tài trợ, khi họ biết rằng số người quan tâm đến bóng đá nữ, kể cả khi đang tăng lên qua từng năm, vẫn không thể so sánh được với lượng người hâm mộ hùng hậu dành cho môn thể thao vua ở nam giới.

Ngoài đời thực là vậy, đến cả trên không gian số, bóng đá nữ dường như cũng không được coi trọng hơn là bao. Thông tin các đội tuyển nữ tham dự World Cup được đưa vào phiên bản cập nhật của trò chơi điện tử FIFA 23 khiến cho cộng đồng game và người hâm mộ không khỏi phấn khích, nhưng cũng làm nổ ra không ít những ý kiến tiêu cực từ những game thủ có phần thiên vị bóng đá nam. Dù cho chỉ số của các cầu thủ nữ trên game được đánh giá là ngang ngửa so với nhiều ngôi sao nam ở các giải đấu lớn, ngay dưới bài đăng trên trang Instagram của nhà phát hành game EA Sports công bố về cập nhật này, một loạt tài khoản buông những bình luận khiếm nhã: “Chẳng ai thèm quan tâm đâu”, “Để tôi chơi đội U15 và thắng họ 5-0 nhé”, hay thậm chí là “Trò chơi mô phỏng môn thể thao nấu ăn ấy hả?”…

Những ý kiến và ưu tiên này có lẽ xuất phát từ những định kiến về vai trò của mỗi giới. Thể thao vốn được cho là sân chơi của phái mạnh, là nơi để họ phô diễn sức bền, sự dẻo dai, hình thể cường tráng trong những pha lăn xả đầy mạnh mẽ. Ngược lại, nữ giới thường bị coi là chân yếu tay mềm và gắn liền với những hoạt động nhẹ nhàng, nhất là ở nhà, trong bếp, còn nếu họ chơi bóng thì thật là thiếu nữ tính và kém hấp dẫn.

Ngay cả FIFA – nhà tổ chức của World Cup, nơi đang lên tiếng kêu gọi để bóng đá nữ được đầu tư xứng đáng và đối xử bình đẳng hơn – cũng gây bất ngờ khi trao cho siêu mẫu, cựu thiên thần Victoria’s Secret Adriana Lima vai trò đại sứ người hâm mộ toàn cầu (Global Fan Ambassador) ngay trước thềm World Cup nữ. Từ tháng 2 vừa qua, Adriana Lima được giới thiệu sẽ tham gia các hoạt động quảng bá và kết nối cộng đồng fan cho đến khi mùa giải diễn ra. Quyết định lựa chọn một người mẫu làm đại sứ cho bóng đá nữ bị chỉ trích là nực cười, mù quáng, hạ thấp vai trò của cả người chơi và người hâm mộ môn thể thao này.

Tồi tệ hơn, đề cử này một lần nữa ngầm khẳng định những khuôn mẫu về sự hấp dẫn của phụ nữ. Rằng lao theo trái bóng trên sân cỏ sẽ làm phai mờ nét đẹp dịu dàng, gợi cảm của người con gái. Rằng chiến thắng trong một cuộc thi ca nhạc, nghệ thuật, sắc đẹp, người mẫu hẳn sẽ được nhiều người đón chào ở sân bay hơn là chiến thắng trong một trận cầu. Rằng phụ nữ làm giải trí sẽ được ưa chuộng hơn phụ nữ làm thể thao. Còn bóng đá ư? Đơn giản là không “hợp”!

Khi sức hấp dẫn quyết định thu nhập

Cuộc đấu tranh vì công bằng của nữ cầu thủ bóng đá, đặc biệt là nữ cầu thủ các nước phương Tây được tỏ bày rõ ràng hơn khi nó có một mục tiêu nhìn thấy được: bình đẳng trong tiền lương và thu nhập. Chênh lệch thu nhập giữa nam và nữ không chỉ tồn tại trong bóng đá mà là một thực trạng chung của lĩnh vực thể thao. Năm 2023, danh sách 50 vận động viên có tổng thu nhập cao nhất thế giới do Forbes công bố hằng năm chỉ có duy nhất một vận động viên nữ là Serena Williams (hạng 49). Trong bóng đá, khi các tuyển thủ Đức đã nhận 35 triệu USD cho chức vô địch World Cup 2014, Pháp kiếm được 38 triệu USD tại World Cup 2018 ở Nga, thì tuyển nữ Mỹ chỉ được thưởng tổng số là 6 triệu USD cho 2 lần vô địch World Cup 2015 và 2019. Các cầu thủ của đội tuyển nữ Mỹ cũng đã ròng rã nhiều năm trên hành trình đòi công bằng về tiền lương.

Bài toán về thu nhập dẫn chúng ta trở lại với câu hỏi về sức hấp dẫn của bóng đá và thể thao nữ. Khi bóng đá nữ vẫn còn bị ngó lơ, những hợp đồng quảng cáo, những nguồn tiền tài trợ cũng vì vậy mà vắng bóng. Kể cả khi chế độ đãi ngộ hay mức lương của ngành thể thao và cơ quan chủ quản dành cho bóng đá nam và nữ là như nhau, thu nhập của các cầu thủ nữ vẫn sẽ thấp hơn hẳn. Sức hút và giá trị kiếm tiền là cái cớ mà nhiều người vin vào để cố gắng bênh vực cho khoảng cách thu nhập giữa cầu thủ nam và nữ.

Điều này tạo ra một vòng lặp luẩn quẩn: khi bóng đá nữ ít được quan tâm, đầu tư, thì sự tham gia tập luyện và thi đấu của cầu thủ nữ sẽ ít nhiều bị ảnh hưởng về chất lượng và độ gắn bó, từ đó dẫn đến những giảm sút trong sự thể hiện và sức hấp dẫn, và thế là nguồn thu tiếp tục bị hạn chế. Nếu như bóng đá nam đã có thể được xem như một nghề kiếm tiền nuôi sống bản thân và gia đình, đặc biệt là khi tên tuổi họ đạt đến một mức độ nhất định, thì các nữ vận động viên có lẽ chỉ chơi với năng khiếu và niềm đam mê vốn có dành cho môn thể thao đó.

Các cô gái vàng của Việt Nam cũng không phải ngoại lệ. Khoảng cách lương quá lớn giữa cầu thủ nam và cầu thủ nữ khi đá ở các câu lạc bộ vẫn là một thực tế phũ phàng, nhưng chẳng còn gây ngạc nhiên. Ở cấp độ đội tuyển, chính sách đầu tư và đãi ngộ của Nhà nước và VFF về tiền lương, chi phí ăn ở, sinh hoạt,… cho bóng đá nữ không khác bóng đá nam, nhất là trong khi thực hiện nhiệm vụ quốc gia. Nhưng tháng 2/2022, sau khi đã chiến thắng vòng play-off tại Asian Cup 2022, giành tấm vé lịch sử tham dự World Cup 2023, thầy trò đội tuyển bóng đá nữ Việt Nam phải chờ mấy ngày vẫn chưa thể về nước, do chuyến bay thương mại từ Ấn Độ không thường xuyên và các hãng bay trong nước lúc đó mới lên tiếng sẽ tài trợ chuyên cơ cho đội tuyển về nước. Điều này trái ngược hẳn với việc có tới hai hãng hàng không “tranh nhau” được đưa máy bay sang đón các tuyển thủ nam từ Thường Châu trở về, trước đó 4 năm.

Nỗ lực để được nhìn nhận công bằng hơn

Kỳ World Cup nữ 2023 được hai quốc gia Úc và New Zealand cũng như FIFA trông chờ và hứa hẹn về mục tiêu khai phá những tiềm năng của vận động viên nữ và phá bỏ những rào cản và giới hạn. Những mục tiêu này là minh chứng rõ nét cho những chính sách nhằm cải thiện điều kiện và thúc đẩy sự tham gia công bằng, hoà nhập của phụ nữ và trẻ em gái trong thể thao, điển hình như sáng kiến FIFA 2.0 và chiến lược quốc gia của New Zealand về nữ giới trong thể thao và hoạt động thể chất mang tính giải trí. Tăng cường hiện diện và độ lan toả của bóng đá nữ, hướng đến bình đẳng trong thể thao là cam kết hàng đầu của các nhà tổ chức.

Nhưng điểm mấu chốt là, hiện diện thì chưa đủ để thúc đẩy bình đẳng thực chất. Những hiệu ứng “lợi ích lan truyền dần xuống” (trickle-down effects) của các sự kiện thể thao, đặc biệt là thể thao nữ, đến nay vẫn chỉ là giả thuyết chưa được chứng minh đầy đủ, là một lời hứa nhiều hơn là một thành tựu. Khán giả nữ chưa chắc đã cảm thấy được truyền động lực hay cảm hứng để tham gia một môn thể thao chỉ nhờ vào việc xem một mùa giải bóng đá tầm cỡ quốc tế. Công chúng nhìn thấy các cầu thủ nữ trên truyền hình cũng không tự nhiên mà thấy môn thể thao họ đang chơi lôi cuốn hơn. Những nỗ lực gói gọn trong khuôn khổ một sự kiện của nhà tổ chức nhằm tăng độ phủ sóng hay tính đại diện xem ra vẫn chỉ là những chiến lược ngắn hạn.

Những ngày này, song song với việc tập luyện để chuẩn bị cho World Cup sắp diễn ra, các nữ tuyển thủ Nhật Bản còn phải kêu gọi gây quỹ để giải đấu được chiếu cho người hâm mộ nước nhà. Nhiều khó khăn của bóng đá nữ đến từ việc xã hội ít nhìn nhận, quan tâm họ một cách xứng đáng, vì chính những nỗ lực miệt mài của họ, vì những thành tích mà đôi khi họ phải đánh đổi bằng cả máu và nước mắt. Để bóng đá nữ có được một chỗ đứng công bằng trong một lĩnh vực mà nam giới vốn chiếm ưu thế, cần đầu tư dài hạn từ doanh nghiệp, các cơ quan chuyên môn, cùng rất nhiều sự quan tâm từ khán giả và cả xã hội. Đây có lẽ sẽ là một trận đấu dài hơi, mà nơi cầu môn là một môi trường thể thao thực sự lành mạnh, an toàn, khích lệ và bình đẳng cho các nữ cầu thủ.